اولین آیه و سوره نازل شده بر پیامبر (ص) و ترتیب نزول سوره ها

إقرأ بإسم ربک الذی خلق. - ویسگون

[ad_1]

به گزارش جام جم آنلاین به نقل از سایت حوزه نت،درباره اولین آیه یا سوره نازل شده سه نظر وجود دارد:

1- گروهی معتقدند که اولین آیات سه یا پنج آیه از اول سوره علق بوده است که مقارن بعثت پیامبر نازل شده است.هنگامی که ملک(فرشته)فرود آمد و پیامبر را باعنوان «نبوت »ندا داد و به او گفت:بخوان،گفت:چه بخوانم؟پس او را در پوشش خود گرفت و گفت: اقرا باسم ربک الذی خلق،خلق الانسان من علق،اقرا و ربک الاکرم الذی علم بالقلم،علم الانسان ما لم یعلم (علق/۵).از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمود:

«اول ما نزل علی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بسم الله الرحمن الرحیم. اقراء باسم ربک… و آخر ما نزل علیه اذا جاء نصر الله… » (اصول کافی،ج 2،ص 628)

2- گروهی نخستین سوره نازل شده را سوره مدثر می دانند.از ابن سلمه روایت شده است که از جابر بن عبد الله انصاری سؤال کردم:کدامین سوره یا آیه قرآن برای نخستین بار نازل شده است؟گفت: یا ایها المدثر .گفتم:پس اقرا باسم ربک چه؟

گفت:گفتاری که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شنیده ام اکنون برای شما بازگو می کنم.شنیدم که فرمود:«مدتی را در مجاورت کوه حراء گذرانیدم.در پایان که از کوه پایین آمدم و به میانه دشت رسیدم،ندایی شنیدم.به هر طرف نگریستم کسی را ندیدم. سپس سربه آسمان بلند کردم،ناگهان او(جبرئیل)را دیدم.لرزشی مرا فرا گرفت،به خانه نزدخدیجه آمدم،خواستم تا مرا بپوشاند. آن گاه یا ایها المدثر،قم فانذر… (مدثر 74:2-1) نازل شد (صحیح مسلم،ج 1،ص 99).

گروهی از این حدیث استفاده کرده اند که اولین سوره نازل شده در ابتدای وحی برپیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این سوره است (البرهان فی علوم القرآن،ج 1،ص 206) ولی در متن حدیث هیچ گونه اشاره ای به این امر که نخستین سوره نازل شده این سوره باشد نشده است،و صرفا استنباط جابر از این حدیث چنین بوده است.شاید این پیش آمد پس از مدتی که از بعثت گذشته بود(فترت)صورت گرفته باشد،زیرا پس از آغاز بعثت برای مدتی وحی منقطع گردیدو دوباره آغاز شد.شاهد بر این مدعی حدیث زیر است:

از جابر بن عبد الله روایت دیگری شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله درباره فترت وحی سخن می گفت و می فرمود:«هنگامی که به راه خود ادامه می دادم،ناگاه ندایی ازآسمان شنیدم.سر بلند کردم،فرشته ای را دیدم که در کوه حراء نیز آمده بود.ازدیدار او به وحشت افتادم و بر روی زانوهای خود قرار گرفتم.سپس از راه خودبرگشتم و به خانه آمدم و گفتم:زملونی،زملونی(مرا بپوشانید). آن گاه مرا پوشاندند.

در این موقع آیات: یا ایها المدثر،قم فانذر،و ربک فکبر،و ثیابک فطهر و الرجز فاهجر (مدثر 74:5-1) نازل شد.پس از آن،وحی پی در پی و بدون انقطاع فرود آمد» (صحیح بخاری،ج 1،ص 4).

3- گروهی اولین سوره نازل شده را سوره فاتحه می دانند.زمخشری می گوید:

«بیش تر مفسرین بر این عقیده اند که سوره فاتحه اولین سوره نازل شده قرآن است ».

علامه طبرسی از استاد احمد زاهد در کتاب ایضاح به نقل از سعید بن المسیب ازمولی امیر المؤمنین علیه السلام آورده است که فرمود:«از پیامبر صلی الله علیه و آله از ثواب قرائت قرآن سؤال نمودم،سپس آن حضرت ثواب هر سوره را بیان فرمود،به ترتیب نزول سوره ها.پس اولین سوره ای را که در مکه نازل شده است،سوره «فاتحه »بر شمرد،سپس «اقرا باسم ربک » و آن گاه سوره ن و القلم (تفسیر طبرسی،ج 10،ص 405 ).واحدی نیشابوری در اسباب النزول درباره ابتدای بعثت چنین آورده است:«گاه که پیامبر با خود خلوتی داشت،ندایی از آسمان می شنید که موجب هراس وی می شد و در آخرین بار فرشته او راندا داد:یا محمد!گفت:لبیک.گفت:بگو بسم الله الرحمان الرحیم الحمد لله رب العالمین… (فاتحه 1:2-1).البته پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از همان ابتدای بعثت با گروه کوچک خود(علی وجعفر و زید و خدیجه)نماز را طبق سنت اسلامی انجام می داد و نماز بدون فاتحة الکتاب بر پا نمی شود و در حدیث آمده است:«اولین چیزی که جبرئیل به پیامبر صلی الله علیه و آله تعلیم داد،نماز و وضو بود»که لازمه آن مقرون بودن بعثت با نزول سوره حمد است. جلال الدین سیوطی می گوید:«هرگز نبوده است که نماز در اسلام بدون فاتحه الکتاب باشد» (الاتقان،ج 1،ص 12).

میان این سه نظر می توان به گونه ای جمع کرد،زیرا نزول سه یا پنج آیه از اول سوره علق به طور قطع با آغاز بعثت مقارن بوده است، و این مساله مورد اتفاق نظراست.سپس چند آیه از ابتدای سوره مدثر نازل شده است،ولی اولین سوره کامل که بر پیامبر نازل گردیده سوره حمد است.و چند آیه از سوره علق یا سوره مدثر درآغاز،عنوان سوره نداشته و با نزول بقیه آیه های سوره این عنوان را یافته است.لذااشکالی ندارد که بگوییم اولین سوره،سوره حمد است و به نام فاتحة الکتاب خوانده می شود.وجوب خوانده شدن این سوره در نماز اهمیت آن را می رساند،به طوری که آن را سزاوار عدل و همتای قرآن شدن،می کند. «و لقد آتیناک سبعا من المثانی و القرآن العظیم. (حجر 15:87) و به راستی ما به تو سوره حمد و قرآن عظیم را دادیم. » 

قرآن - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

سوره ای که به نام «سبعا من المثانی »خوانده می شود بنابر نقلی سوره حمد است که مشتمل بر هفت آیه است.از این جهت «مثانی »گفته می شود که به سبب کوتاهی قابل تکرار است به ویژه سوره حمد که روزانه در نماز تکرار می شود.پس اگر ترتیب نزول سوره ها را از نظر ابتدای سوره ها در نظر بگیریم،اولین سوره،علق و پنجمین سوره،حمد است.چنان که در ترتیب نزول سوره ها آورده ایم و اگر سوره کامل را ملاک بدانیم،اولین سوره کامل سوره حمد است.


روایاتی در دست است که مورد اعتماد بزرگان است وعمدتا از ابن عباس نقل شده است.مانند روایتی که احمد بن ابی یعقوب کاتب،معروف به ابن واضح یعقوبی(متوفای 292)در تاریخ خود از محمد بن سائب کلبی از ابی صالح از ابن عباس نقل می کند (تاریخ یعقوبی،ج 2،ص 26 و 35).

و یا روایتی که محمد بن اسحاق وراق،معروف به ابن ندیم(متوفای 385)در کتاب الفهرست خود آورده است (ابن الندیم،الفهرست،فن سوم از مقاله اول،ص 47-43).و یا علامه طبرسی صاحب تفسیر از شیخ خود ابو محمد مهدی بن نزار حسینی قاینی از علامه قرن پنجم حافظ کبیر عبید الله بن عبد الله بن احمد، معروف به حاکم حسکانی نیشابوری صاحب کتاب «شواهد التنزیل »روایت ترتیب را از ابن عباس آورده است.و نیز از کتاب «الایضاح »استاد احمد زاهد روایتی را نقل کرده است (تفسیر طبرسی،ج 10،ص 406-405).و نیزامام بدر الدین زرکشی،اولین محقق مسایل قرآنی(متوفای 794) در کتاب خود«البرهان فی علوم القرآن »که در سال 773 آن را نگاشته،تفصیلا روایات ترتیب راآورده است و می گوید:«هذا نزل من القرآن و علیه استقرت الروایة من الثقات » (البرهان،ج 1،ص 193).وبالاخره جلال الدین سیوطی،علامه عصر خود(متوفای 911)در کتاب معروف خود«الاتقان »این روایات را آورده است،و از ابو الحسن بن حصار،در این زمینه منظومه ای می آورد که در کتاب الناسخ و المنسوخ وی درج شده است.سیوطی روایت ترتیب را از جابر بن زید نیز می آورد که تکمیل کننده روایت ابن عباس به شمار می رود (الاتقان،ج 1،ص 29-22).

علامه طبرسی و دیگر بزرگان فن،متذکر می شوند که رعایت ترتیب سوره ها،نظربه ابتدای هر سوره است.اگر سوره ای تا چند آیه نازل شود،و پیش از اتمام آن سوره،سوره دیگری به طور کامل نازل گردد،و حتی چند سوره دیگر در این میان به صورت کامل نازل شود،آن گاه بقیه سوره نخست نازل شود،در این حالت نیزاعتبار ترتیب،مبدا نزول هر سوره خواهد بود.چنان که سوره علق تا پنج آیه در آغازبعثت نازل گردید و پس از چند سال بقیه سوره نازل شد.هم چنین سوره مدثر وسوره مزمل و غیره نیز به همین روال نازل شده اند.به همین دلیل سوره علق اولین سوره نازل شده شمرده می شود.چنان که طبرسی در مجمع البیان(ج 10 ص 405)

از کتاب «الایضاح »احمد زاهد نقل کرده است.

ترتیب سوره ها طبق روایت ابن عباس و تکمیل آن مطابق روایت جابر بن زید،باتصحیح از روی نسخه های متعدد قابل اعتماد،  عبارت است از:

در نقل سیوطی سوره فاتحه در روایت ابن عباس نیامده است،لذا آن را بر اساس روایت جابر بن زید و نیز طبق نص مذکور در تاریخ یعقوبی،تصحیح کردیم(الاتقان،ج 1،ص 25 و تاریخ یعقوبی،ج 2،ص 26).

 

آیات استثنایی

در نوشته های برخی از قدما آمده است که در برخی سوره ها،آیاتی بر خلاف اصل سوره آمده است.یعنی اگر سوره مکی است برخی آیات آن مدنی و اگر مدنی است برخی آیات آن مکی است.البته ما با تتبعی که انجام داده ایم به خلاف این نظردست یافته ایم،هر سوره ای که مکی است تمام آن مکی است و هر سوره ای که مدنی است تمام آن مدنی است .در این کتاب به چند نمونه به اختصار اشاره می شود:

نمونه اول:گفته اند:در سوره مائده آیه الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم و اخشون،الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت (مائده 5:3) درعرفات بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد (تاریخ القرآن،ص 27) ،ولی این توهم بر اساس آن است که معیار و شاخص مکی و مدنی را مکان بدانیم و بگوییم هر سوره ای که در مکه نازل شده مکی است گرچه پس از هجرت نازل شده باشد.در صورتی که معیار مکی یا مدنی بودن زمان هجرت است و تقسیم مکی و مدنی به پیش از هجرت و پس از هجرت برمی گردد.

نمونه دوم:گفته اند:سوره توبه،آیه های ما کان للنبی و الذین آمنوا ان یستغفرواللمشرکین و لو کانوا اولی قربی…ان ابراهیم لاواه حلیم (توبه 9:114-113) هنگام وفات ابو طالب در مکه نازل شده در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله به او وعده داد تا برای آمرزش وی دعا کند (صحیح بخاری،ج 2،ص 119 و ج 6،ص 87). این گفته از کسانی است که سعی بر آن دارند تا ابو طالب را موقع وفات کافر بشمارند.ودر جای خود،واهی و مغرضانه بودن این پندار را ثابت نموده ایم.لذا صحیح همان است که طبرسی در تفسیر خود آورده که گروهی از مسلمانان پس از فتح مکه،ازپیامبر صلی الله علیه و آله خواستند تا اجازه فرماید برای پدران مشرک خود طلب استغفار کنند.

آن گاه این آیه نازل شد و به طور صریح از این کار منع نمود (تفسیر طبرسی،ج 5،ص 76).

نمونه سوم:گفته اند:سه آیه نخست سوره یوسف مدنی است.جلال الدین سیوطی این نظر را سست می داند،ولی عجیب است که شخصیتی مانند ابو عبد الله زنجانی آن را پذیرفته (تاریخ القرآن،ص 28).در استدلال به این که این چند آیه مدنی است گفته اند:چون کفار مکه از یهود خواستند که در مدینه درباره یوسف از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال کنند،این سه آیه نازل شد.در صورتی که وقتی تمام داستان قبلا در مکه نازل شده است معناندارد که مقدمه آن در مدینه نازل شده باشد.البته ممکن است بگوییم بر عکس،یهود از کفار و مشرکین مکه خواستند که درباره داستان یوسف علیه السلام بپرسند و آنان پرسیدند و این سوره نازل شد.

 

[ad_2]

Source link

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *